“Hij geloofde niet in de geloofwaardigheid van het effect van oprechtheid”
Op zondag 27 september 2026 was DE HOE te gast in De Balie in Amsterdam tijdens het programma “Voorbij de ironie: op zoek naar oprechtheid in Eindeloos vertier“. Wannes en Willem brachten samen met Elvis de Launay een door David Foster Wallace geïnspireerd theatraal intermezzo. In deze nieuwe tekst gaat het over oprechtheid en ironie, over hoe de eerlijkheid van de toneelspeler optisch bedrog is, maar ook over hoe er zelfs dan cracks kunnen ontstaan waarin je je werkelijk kunt tonen.
Infinite Jest (Eindeloos vertier) van David Foster Wallace is doordrenkt met postmoderne ironie, maar toch wilde de Amerikaanse auteur iets oprechts en authentieks overbrengen. Op zondag 27 september 2026 nodigde De Balie Micha Wertheim, Niña Weijers, Gover Meit en Charlotte Remarque uit voor een gesprek over het spanningsveld tussen oprechtheid en ironie. Kunnen we uit de vrijblijvende ironie van het postmodernisme breken, zoals David Foster Wallace dat wilde? En kunnen we oprecht zijn in een wereld die een parodie wordt van zichzelf?
DE HOE mocht een bijdrage leveren aan dit programma in de vorm van een theatraal intermezzo. David Foster Wallace is ons niet vreemd: eerder maakten we met De Nwe Tijd al DAVID of hoe we ons bedacht hebben, een voorstelling die vertrekt vanuit de biografie van Wallace, zijn verslaving, genialiteit, onzekerheid, depressie en hyperbewustzijn. In maart 2026 gaan we met het tweede deel in première van wat uiteindelijk een trilogie zal worden. De bron van die nieuwe voorstelling, die Dit is water zal heten, is de speech die Wallace in 2005 gaf aan studenten op de drempel van de volwassenheid, met als centrale vraag: hoe leid je een betekenisvol leven? Ruim twintig jaar later proberen Wannes, Willem en Elvis samen Freek Vielen en Suzanne Grotenhuis dat vraagstuk opnieuw op te lossen.
Je kan het volledige programma van De Balie hieronder (her)bekijken. De bijdrage van DE HOE start rond 1:20:00. De tekst staat hieronder ook opgenomen.
“Hij geloofde niet in de geloofwaardigheid van het effect van oprechtheid”
willem
ik ga luid praten
zodat iedereen kan horen
dat ik hier graag ben
bij jullie
dat daar geen misverstanden over bestaan
eraan toegeven dat je hier graag bent
waar ik kan spelen
en niet mijzelf hoef te zijn
ja dit is een pleidooi
voor de uitbundigheid
dit is wat ik me nog nooit heb gepermitteerd
wat ik mij altijd heb ontzegd
waarom?
ik weet het niet
allemaal schaamte uiteindelijk
met ironie omzeilde schaamte
om maar niet
om maar niet te moeten zeggen
ontroer mij
raak mij
grijp mij vast
en raak mij aan
om maar niet te hoeven roepen
om maar niet te hoeven zingen
44 jaar op gewacht
44 jaar van verloochening
44 jaar van seksangst
want ironie is seksangst
sekspijn
aanrakingspijn
ironie is schild
ironie is hygiëne
ironie is microchirurgie
ironie is cosmetica
het is de schone ingreep
ironie is de make-up op ieders blotebillengezicht
vanwege de beroeringen
komen we naar hier
vanwege de aanrakingen
vanwege wat we hier
met hart en ziel doen
ja ziel!
enkel daar
in je ziel
kan je geraakt worden
enkel daar
kan je opnieuw en opnieuw
getoucheerd worden
daarom zijn we hier
om opnieuw en opnieuw
getoucheerd te worden
om uiteindelijk geretoucheerd te worden
en ik weet het
het is een effect
dit
mijn woorden
deze smartlap van een tekst
en hoe ik hem uitschreeuw
met die muziek eronder
want wat blijft nog over
zonder die muziek?
we weten het niet
we weten het niet
want we gaan de muziek niet weghalen
ik ben teruggekomen
om ergens op terug te komen
ik ben teruggekomen
om terug te komen
op mijn terughoudendheid
rückkehr!
rückkehr!
rückkehr zur begeisterung
und leidenschaft
mit der die kunst einst begann
waar is iedereen?
elvis
deze tekst schreeuwt willem uit
aan het begin van de voorstelling DE SITCOMEBACK
op andere muziek
willem
ja maar nu in zo’n kleine zaal leek me dat wat overdreven
om het zo te gaan schreeuwen bedoel ik
ik weet niet hoe het overkwam
of er nog iets van overbleef
maar zo klein en ingetogen leek me voor de gelegenheid voldoende
of werd het er juist toch ironischer van?
elvis
ironischer?
ik zou misschien eerder zeggen
minder ironisch
willem
minder?
is het juist schreeuwend ironischer?
elvis
ik denk het
willem
peter zegt dat ook altijd tegen mij
peter is een medespeler van me bij DE HOE
peter
dat moet u even weten
is iemand die de ironie heel hoog heeft zitten
sterker nog
peter is iemand die volkomen onironisch
de ironie verdedigt als het hoogste goed
dus
elke keer als ik me voor de voorstelling afvraag
waar ik in vredesnaam de moed
en het vuur vandaan moet halen
om de tekst straks weer in al z’n uitbundige oprechtheid
van de daken te schreeuwen
zegt hij alleen maar
jij kunt dit niet menen willem
het is ironisch
zoals jij het doet is het sowieso altijd ironisch
altijd
elvis
ik denk dat peter gelijk heeft
nu je het zo rustig doet
kreeg ik toch eerder het gevoel
dat de tekst oprecht belangrijk voor je was
het doet me ook weer denken aan de dag
waarop je hem voor het eerst voorlas in de repetitieruimte
weet je dat nog?
je had toen tranen in je ogen
willem
ik ben steeds vaker in tranen als ik iets voorlees
elvis
misschien meen je steeds vaker wat je zegt?
willem
toen ik de tekst voor het eerst aan jullie voorlas
was het eigenlijk ook al een emotie in tweede instantie
het voorlezen was al een herinnering
aan het eerste ‘echte’ gevoel dat ik thuis had
toen ik het opschreef
dat ik toen werkelijk voelde en dacht
dat ik al die jaren nooit iets ‘echts’ van mezelf had laten zien
op het toneel
en de eenzaamheid daarvan overviel me zo hard
begrijp je?
elvis
de eenzaamheid?
willem
de eenzaamheid van eigenlijk nooit gezien te zijn ja
elvis
ik ging zeggen
de eenzaamheid van je nooit getoond te hebben
willem
ja tuurlijk tuurlijk
daarom
daarom
de tranen
terwijl ik de tekst aan het schrijven was
tranen
vanwege dat besef
de plotse dringende behoefte
om iets te zeggen
waarin ik mij toonde
mijn emoties toonde bedoel ik
om minder verbloemd te zijn
elvis
en minder ironisch?
dat blijft toch wonderlijk
die steeds weer terugkerende zelfhaat
bij ons toneelspelers
om alles wat bij optredens hoort
alles wat bij optredens onvermijdelijk is
de automatismen
de zelfbescherming
de trompe l’oeil
het doen alsof je dit voor het eerst zegt
het doen alsof je
hoe moet ik het zeggen?
alsof je dit allemaal luidop aan het bedenken bent
om al die dingen
die bij je vak horen
allemaal op den duur verwerpelijk te vinden
omdat het oprechtheid in de weg zit
omdat er daardoor niets meer te zien zou zijn dat ‘echt’ is
denk je trouwens dat dat kan
niet gezien zijn?
als je op een podium staat
ben je dan niet sowieso gezien?
ik kijk vaak naar jou
en dan zie ik bijvoorbeeld iemand die zich niet wil tonen
willem
daarnet ook?
elvis
daarnet minder
maar vroeger vaak
willem
oh echt?
elvis
en die eenzaamheid zie ik ook
willem
nee
elvis
jawel
tuurlijk wel
denk je dat we dat niet zien?
wees gerust willem
er blijft altijd iets onverbloemds over willem
ook in de honderdste voorstelling
dat ik jou dit nu moet vertellen!
ik heb je al zo vaak zien spelen
en toch komt er elke keer weer iets ongewilds mee
altijd weer
‘en daarvoor komen we naar hier!’
om te zien waar je je niet meer in de hand hebt
de cracks
willem
de cracks?
elvis
de scheuren
david foster wallace noemde dat cracks
hij wilde wel oprecht zijn
maar hij geloofde het nooit bij anderen
en dus twijfelde hij aan de mogelijkheid
dat het bij hem wel zou lukken
oprecht zijn
en dus ook zo overkomen
willem
elvis
ik moet zeggen dat ik jou nu even kwijt ben
elvis
ik ga het anders zeggen
hij geloofde niet in de geloofwaardigheid
van het effect van oprechtheid
willem
wacht
hij geloofde niet in het effect van oprechtheid
is oprechtheid dan een effect?
elvis
willem!
in kunst is alles een effect toch?
en zeker oprechtheid
willem
omdat hij het
elvis
omdat hij het doorzag als een stilistische truc
als een vocabulaire
willem
eerlijkheid als optisch bedrog
dus hij geloofde niet in vormen om oprechtheid uit te drukken bedoel je?
elvis
jawel jawel
zonder vorm lukt het niet
alles is altijd vorm
ook vormeloosheid is vorm
en dus effect
nee ik denk dat hij vond
dat er te veel verloren ging
in die afspraak
in de afspraak van oprechtheid
en van realisme
willem
hij geloofde niet in realisme
omdat ook realisme een stijl is
elvis
ja dat is het toch?
willem
wat dacht hij dan dat er verloren gaat?
elvis
dat weet ik niet
willem
maar heb je misschien een vermoeden?
elvis
ja ergens wel
willem
namelijk?
elvis
wacht
daar moet ik even over denken
willem
dit elvis
elvis
wat?
willem
dit
elvis
wat?
willem
wat je nu doet
dit is toch realisme?
elvis
wat?
willem
dat
‘hm even denken’
alsof we onze tekst niet aflezen
elvis
ja willem
maar dit
willem
wat?
elvis
dat
willem
wat?
elvis
dat ‘alsof we onze tekst niet aflezen’
willem
wat is daarmee?
elvis
dat eindeloze benoemen willem
dat we onze tekst aflezen
dat alles tekst is
willem
wat?
elvis
dat is ironie
dat is toch ironie?
willem
is dat ironie?
ik dacht dat ik gewoon eerlijk was
elvis
ironisch eerlijk
willem
echt eerlijk
het is ook zo
dit is allemaal tekst
elvis
ik weet het niet
er hangt een luchtje aan
willem
je vertrouwt mijn eerlijkheid niet
auw elvis
elvis
als ze zo ostentatief is
dan niet echt nee
willem
ostentatief
elvis
demonstratief
willem
je vindt dat ik iets demonstreer
elvis
als eerlijkheid een manier wordt om te scoren
dan vertrouw ik het niet meer
willem
scoren elvis?
ik voel me steeds eenzamer worden
ik meen het
hoor jij trouwens hoe als david foster wallace dat klinkt?
elvis
wat?
willem
die argwaan
dat niet geloven van wat iemand echt meent
geloven dat als iemand zegt
dat die het echt meent
en die persoon dat ook zelfs zo voelt
dan toch blijven geloven dat het zelfbedrog is
dat die persoon zichzelf bedriegt als hij dat denkt
dat soort argwaan
elvis
vermoeiend
willem
wat?
elvis
ik vind het bij mezelf zo vermoeiend
wat je net zegt
die argwaan
want wat blijft er over
als zelfs mensen die oprecht geloven dat ze oprecht zijn
zichzelf daarin wellicht bedriegen?
als je er zo naar kijkt
wat kan je dan nog doen?
willem
om?
elvis
om?
willem
wat kan je dan nog doen om wat?
je zin is nog niet klaar dacht ik
elvis
om echt
ja ik hoor het
maar dus toch
om echt contact te maken?
willem
om je dus niet eenzaam te voelen
elvis
ik denk dat dat is wat wallace zocht
in al zijn gespeel
hij zocht contact
echt contact
willem
door die cracks dan
elvis
cracks?
willem
de barstjes
dat zei je net
dat er altijd cracks zijn
elvis
o ja
ja dat denk ik echt
dat hij dat literaire vormenspel zo gebruikte
dat er barstjes in de vorm ontstonden
juist door die kleine kortsluitingen heen
moest de lezer dan momenten van ja
van
(…)
wat zei ik?
ja
van
van
van oprecht ja
nou ja
van oprechtheid ervaren
al heb ik soms ook het gevoel
dat het geen onderwerp is
willem
wat?
elvis
oprechtheid en ironie
omdat ik het eigenlijk altijd denk te weten
dat ik een crack bij iemand heb gezien
sterker nog
ik denk zelfs te weten dat ik er een heb getoond
dat ik in de blik van de ander naar mij
zie dat ik mezelf zojuist even was vergeten
dat ze er even was
de oprechtheidscrack
toen ik het even niet meer wist
daarnet
willem
ik begrijp je
de onbewaakte momenten
ik heb het als ik bijvoorbeeld bij vrienden ben
en ik ben iets aan het zeggen
en terwijl ik aan het spreken ben
geeft mijn vrouw mij plots een kus
een kus die uit de lucht lijkt te komen vallen
maar waarvan ik weet dat ik mezelf zojuist even vergeten was
en in een crack iets onbewaakts van mezelf liet zien
of eigenlijk wist ik het wel
ik zag het al in haar ogen
dat ze het had gezien
en dat ik dan toch doorpraat
toch doe alsof ik niet heb gezien
dat zij had gezien
dat ik oprecht was
en jong en bleu
en ik spreek door
en ik weet dat zij mij ziet
totaal
ze ziet mij
en mijn eenzaamheid
en heft ze op
en ik ben niet meer alleen
elvis
willem
kan je ietsje luider praten?
we verstaan je niet
willem
wat?
elvis
luider praten
zodat iedereen hoort dat je hier graag bent
willem
nee elvis
nee
ik ga net stiller praten
ik ga steeds stiller praten
zodat iedereen hoort dat ik oprecht ben
dat ik niet naakter kan praten dan zo
weet je wat
elvis
we gaan die muziek wél weghalen
haal de muziek maar weg elvis
elvis
kan de muziek even uit?
omdat je wil weten wat er overblijft
zonder de muziek?
willem
doorspreken
denk ik
terwijl ik doorspreek
en in mijzelf een verlegenheid voel opkomen
steeds stiller spreek ik
en in mijn kaken voel ik
dat er zich een glimlach wil vormen
die ik onderdruk
om de situatie voort te laten duren
vol te houden
iemand houdt van mij
denk ik
iemand raakt mij aan
en grijpt mij vast
en ik ben ontroerd
vanuit mijn binnenkant
doorheen die crack
zie ik mijn vrouw
mij zien
er is contact
en het is een spel
en gespeeld
en echt
en terwijl ik steeds stiller doorspreek
op dat etentje bij vrienden
voel ik dat ik leviteer
elvis
leviteer?
willem
dat ik opstijg
enkele centimeters stijg ik op
ik denk niet dat iemand het merkt
maar ik voel het
dat hele moment
zo hemels
zo subtiel
zo sluipend voorzichtig tastend
ik voel het
in het spreken dan
in het Freischwebende spreken van mij
dit moment van onweerstaanbare oprechtheid
heilig!
ja
durf het maar eens zo te noemen
heilig!
en ik voel mij terugkeren
terug naar mijn eerste oprechtheid
mijn vroegste oprechtheid
die ik in mezelf waarnam
die ik voelde
en overdreef
en ironiseerde
waardoor ik het durfde
waardoor ik het durfde menen
waardoor ik het durfde tonen
oprecht
en zelfbewust
en vormgegeven
die terugkeer voel ik meer en meer
de terugkeer
de terugkeer naar een begeestering
elvis
doe eens in het duits?
willem
rückkehr!
rückkehr!
rückkehr zur begeisterung
und leidenschaft
mit der die kunst einst begann
elvis
ja
veel beter
Tekst: Wannes Gyselinck en Willem de Wolf
Spel: Elvis de Launay en Willem de Wolf
Muziek: Wannes Gyselinck
Foto en video: De Balie
Deze tekst kwam tot stand op uitnodiging van De Balie.